Οι δύο Ραψωδίες

Του Φίλιππου Τσαλαχούρη

1η Ραψωδία  

Οι δύο Ραψωδίες γράφτηκαν μαζί στα 1921. Ακριβέστερη ημερομηνία δεν είναι γνωστή αφού κανένα χειρόγραφο του συνθέτη δεν έχει σωθεί. Εκδόθηκαν πέντε χρόνια αργότερα στο Παρίσι, από το εκδοτικό οίκο Menestrel. Η πρώτη έχει και αφιέρωση στον Jose Iturbi.  Το γεγονός που ξεχώρισε αρχικά την πρώτη ήταν η ενορχήστρωσή της, το 1925, από τον γάλλο αρχιμουσικό και συνθέτη Gabriel Pierne. Ήταν ένα δώρο του Πιερνέ προς τον Καλομοίρη σε ένδειξη θαυμασμού και εκτίμησης.

Ο Καλομοίρης τολμά στη μουσική αυτή μιά προσέγγιση της γαλλικής αρμονικής γλώσσας η οποία αναδεικνύεται από την ιμπρεσσιονιστική ενορχήστρωση του Πιερνέ.

Στο αρχείο του συνθέτη υπάρχουν δύο χειρόγραφα αυτής της ορχηστρικής γραφής. Το πρώτο που δίχνει να είναι με το χέρι αντιγραφέα φέρει την υπογραφή του Πιερνέ καθώς και μία αφιέρωση ενώ το δεύτερο είναι με το χέρι του Καλομοίρη. Είναι γνωστό πως ο Καλομοίρης επεξεργαζόταν πολλές φορές τα έργα του και συχνά αναθεωρούσε της ορχηστρικές του παρτιτούρες. Ο λόγος που μπορεί να οδήγησε τον Καλομοίρη να αντιγράψει ολόκληρη της παρτιτούρα με το χέρι του ίσως να είναι πρακτικός, δηλαδή η ανάγκη για την εκτέλεση του έργου μιας ακόμη παρτιτούρας. Μάλιστα αντέγραψε στο τέλος και την ημερομηνία στα γαλλικά Mardi 12 Mai 1925, ενώ ο γραφικός χαρακτήρας και η ποιότητα του χαρτιού μαρτυρούν πως η αντιγραφή αυτή έγινε πολλά χρόνια αργότερα. Άρα σκοπός ήταν η δημιουργία ενός αντίγραφου. Μήπως για να προφυλαχθεί από τις φθορές μιας εκτέλεσης το πρώτο χειρόγραφο που μπορεί να μην είναι με το χέρι αντιγραφέα αλλά του ίδιου του Πιερνέ;

Η πρώτη εκτέλεση της ορχηστρικής μορφής της Ραψωδίας έγινε στις 12 Δεκεμβρίου 1925 στο θέατρο «Κεντρικόν» από τη Συμφωνική Ορχήστρα του Συλλόγου Συναυλιών που διηύθυνε ο Δημήτρης Μητρόπουλος.

Η παρτιτούρα εκδόθηκε από τον Καλομοίρη το 1957.

2η Ραψωδία

Η 2η Ραψωδία έχει από τον συνθέτη τον τίτλο Τραγούδι στη νύχτα. Έχει μάλιστα ενδιαφέρον πως στην γαλλική έκδοση επάνω από τη γαλλική μετάφραση Chant a la nuit  υπάρχει και ο ελληνικός τίτλος με λατινικούς χαρακτήρες. Παρόμοιος είναι και o τίτλος του τέταρτου κομματιού της τρίτης σειράς για τα Ελληνόπουλα, Βραδινό τραγούδι και στα γαλλικά Chant du soir.

Η 2η Ραψωδία ακολούθησε την ορχηστρική πορεία της πρώτης εξήντα τρία χρόνια αργότερα με την ενορχήστρωση του μαέστρου Βύρωνα Φιδετζή. Ο ίδιος σε σημείωμά του γράφει:

Η 2η Ραψωδία για πιάνο, γραμμένη στα 1921, ανήκει στη δεύτερη δημιουργική περίοδο του συνθέτη, όπως την βλέπει ο ενορχηστρωτής του έργου. Η δεύτερη αυτή περίοδος περιλαμβάνει έργα μετά τη Συμφωνία της «Λεβεντιάς», δηλαδή τον «Πραματευτή», το Τρίο για βιολί, βιολοντσέλο και πιάνο, τις Ραψωδίες για πιάνο, τον β΄ κύκλο των «Ίαμβων και Ανάπαιστων» και ολοκληρώνεται με τη Συμφωνία των «Ανίδεων και των Καλών ανθρώπων». Η δημιουργική αυτή περίοδος, που είναι ίσως περισσότερο και από την τελευταία ενδιαφέρουσα και σημαντική για τον συνθέτη, χαρακτηρίζεται από το «μπόλιασμα» της τέχνης του Καλομοίρη με τις κατακτήσεις της γαλλικής μουσικής, τόσο στην αρμονική, όσο και στην ορχηστρική γραφή. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλά έργα της περιόδου αυτής τυπώθηκαν και εκτελέστηκαν στη Γαλλία ( Τρίο, «Σ’ Αγαπώ» κ.α. ) .

Ακόμη σπουδαιότερο είναι το γεγονός ότι ο σημαντικός γάλλος συνθέτης και αρχιμουσικός της εποχής  G. Pierne, ενορχήστρωσε απαράμιλλα την πρώτη ραψωδία. Αυτό αποτέλεσε και το πρωταρχικό ερέθισμα για την ενορχήστρωση της 2ης ραψωδίας, μαζί βέβαια με την προσωπική γνώμη του ενορχηστρωτή πως το συγκεκριμένο κομμάτι είναι ίσως το καλύτερο έργο για πιάνο του συνθέτη.

Στην εργασία αυτή, που έγινε στα 1987 – 88, ελήφθησαν υπόψη δύο πράγματα: η σχέση – που ήδη αναφέραμε – του Καλομοίρη με την γαλλική τέχνη των αρχών του αιώνα, καθώς και η ενορχηστρωτική γλώσσα του ίδιου του συνθέτη σε έργα συγγενή στην υφή και την ατμόσφαιρα ( «Πραματευτής», «Ξωτικά Νερά» ).

Ο ενορχηστρωτής, με την ελπίδα πως η εργασία αυτή δεν προδίδει το πρωτότυπο, την αφιερώνει στον παλιό του φίλο Αλέξη Ζακυθινό.

Βύρων Φιδετζής

Η δεύτερη Ραψωδία έχει από τον συνθέτη τον τίτλο Τραγούδι στη νύχτα. Έχει μάλιστα ενδιαφέρον πως στην γαλλική έκδοση επάνω από τη γαλλική μετάφραση Chant a la nuit  υπάρχει και ο ελληνικός τίτλος με λατινικούς χαρακτήρες. Παρόμοιος είναι και o τίτλος του τέταρτου κομματιού της τρίτης σειράς για τα Ελληνόπουλα, Βραδινό τραγούδι και στα γαλλικά Chant du soir.